मभागौदि २०२५.. निसर्गायण.. कोकणातली मनोहारी पहाट.. मनीमोहोर

कोकणातील पहाट अनुभवण्याचा स्वर्गीय अनुभव नक्की वाचा.

कोकणातली मनोहारी पहाट

मी काही रोज आवडीने पहाटे उठणारी व्यक्ती नाही. उलट पहाटेची झोप मला अतिशय प्रिय आहे. मात्र मी कोकणात गेले की तिथली पहाट अनुभवण्यासाठी मोबाईल मध्ये गजर लावून रोज पहाटे उठते. थंडीत तसं ही उशीरा उजाडत असल्याने फार लवकर उठावं लागत नाही. पण उन्हाळ्यात मात्र पहाट बघायची असेल तर फारच लवकर उठावं लागतं. कोकणातल्या आमच्या घरची पहाट ही खरं तर अनुभवण्याचीच गोष्ट आहे. हा विलक्षण अनुभव शब्दबद्ध करणं खूप कठीण आहे पण बघते प्रयत्न करून. जे काही अनुभवते त्याच्या एक शतांश जरी शब्दात उतरवता आलं तरी मी स्वतःला धन्य मानेन.

पहाटे गजर झाला की खोलीत बसणं अशक्यच होतं मला. पावलं आपसुकच खोलीला लागून असलेल्या व्हरांड्याकडे वळतात. बाहेर पाऊल टाकता क्षणी वातावरणात भरून राहिलेला ताजेपणा आणि हवेतला गारवा मनाला एक वेगळाच तजेला देतात. बाहेर अजून ही मिट्ट काळोखच असतो. तरी ही त्यात अंधुकपणे दिसणाऱ्या आगारातल्या माडा पोफळीच्या आऊट लाईन्स फारच आकर्षक दिसतात. कधी कधी आकाशात चांदण्यांचा अक्षरशः खच पडलेला असतो. सर्वत्र निःशब्द शांतता असते. कधी मधी तिचा भंग होतो ते मांडवावर पडणाऱ्या दवाच्या टप टप आवाजाने. अर्थात ती टपटप कानाला अजिबात बोचत नाहीच उलट आसपासच्या शांततेला निश्चितपणे कॉम्प्लीमेंटच करत असते.

अमावास्या जवळ आल्याने पहाट झाली तरी पूर्व क्षितिजावरच रेंगाळणारी चंद्रकोर

काळोखात दिसणाऱ्या माड पोफळी

सभोवतीची शांतता, काळोख भान हरपून मनात साठवून घेत असताना मी भानावर येते ती सूनबाईनी माझ्यासाठी आणलेल्या आलं घातलेल्या चहाच्या वासाने. काही बोलले तर शांतता भंग पावेल म्हणून नजरेनेच तिला थँक्यु म्हणते आणि आलं घातलेल्या, गरम, गोडसर, दुधाळ, चहाचा कप हातात घेऊन मी चहा प्यायला पुढच्या खळ्यात येऊन बसते. तिथे मात्र मी एकटी नसते. कायम माझ्या पायाशी मोती बसलेला असतो. माझा मूड जणू काही त्याला ही समजतो. तो ही शांतपणे काही आवाज न करता बसून असतो. अजूनही सर्वत्र काळोखच असतो. पण लांब असलेल्या गोठ्याच्या दाराच्या फटीतून येणारी प्रकाशाची तिरीप तेवढी त्या काळोखाला छेद देत असते.

काळोखच असल्याने काही अपवाद वगळता बहुतांश कळ्यांचे डोळे मिटलेलेच असतात. आदल्या रात्री फुललेल्या फुलांचा सडा प्राजक्त जरी खळ्यात नि:शब्दपणे घालत असला तरी त्याचा सुवास ती वर्दी देतोच मला. तसेच रात्री उमललेल्या कुमुदिनींचा मंद सुगंध ही खळ्यात भरून राहिलेला असतो. मोहोराचे दिवस असतील तर त्या गोड वासाने वेडं व्हायला होतं. परंतु ह्या सगळ्या संमिश्र सुवासांfवर कडी करतो तो मागील दारी पाणी तापवण्यासाठी पेटवलेल्या चुलीच्या धुराचा वास. अंधारात ही मला ओळखून “ वैनीनू, एकल्याच बसल्यासां का “ असं काही तरी विचारून गडी गोठ्यात धारा काढायला जातो. अंधारात न ओळखल्याने मोती मात्र त्याच्यावर जोरजोरात भुंकायला लागतो. मग थोड्याच वेळात गोठ्यातून गायींच, वासरांच हंबरण भोवतालच्या शांततेचा भेद करत कानात जातं.

आपण फारच नशिबवान असलो तर कधी कधी आकाशात अस्ताला जाणारी चंद्रकोर आणि त्याच्या शेजारी आपल्या तेजाने चमकणारी शुक्राची चांदणी बघण्याचं भाग्य आपल्याला लाभतं. आता अंधुक अंधुक दिसायला लागतं. हळू हळू अंधाराच साम्राज्य विरत जातं. पक्ष्यांचा चिवचिवाट सुरू होतो. मे महिना असेल तर कोकिळा आळपायला लागते. ( आमच्याकडे कोकणात कुहू कुहू, कूजन वगैरे पुस्तकी शब्द न वापरता कोकिळेच आळपणं हा
शब्द वापरला जातो ज्यात मंजुळ वैगेरे अभिप्रेत नसून ओरडणे, केकाटणे हे अभिप्रेत आहे. अति परिचयात अवdnya , दुसरं काय ? ) हळू हळू सगळा परिसर ही दृग्गोचर होत जातो.

संधिप्रकाश आणि उजाडणे ह्यातली सीमा रेषा फारच धूसर असते. किती ही लक्ष ठेवून राहिले तरी तो क्षण माझ्या हातातून कायम निसटत आला आहे. कारण दोन पाच मिनटातच लख्ख दिसायला लागत. दैनंदिन व्यवहार सुरू होतात. शाळकरी मुलं गणवेश घालून शाळेला निघतात. सुनबाई तुळशीची पूजा करायला तबक घेऊन खळ्यात येते. कामाला आलेल्या गड्या माणसांची गजबज वाढते. स्वयंपाक घरातून ही भांड्यांचे आणि बोलण्याचे आवाज वाढतात. ओटीवरच्या झोपाळ्याच्या कड्या कुरकुरु लागतात. दिवस उजाडल्याची खात्री पटते. मनाच्या गाभाऱ्यात एक अतीव समाधानाची भावना घेऊन मी ही भानावर येत माझी नित्य कर्मे करण्यासाठी खळ्यातून घरात येते.

उजाडल्यावर दिसणारं खळं

मिट्ट काळोख , संधिप्रकाश आणि लख्ख उजेड हा सारा फार फार तर अर्ध्या तासाचा खेळ पण त्यामुळे मनाला जी प्रसन्नता येते ती शब्दात वर्णन करणे कठीण. मी मुंबईत असले आणि कधी उदास वाटलं तर ह्या पहाटेची नुसती आठवण ही मन ताजतवानं करते. रोजची आव्हाने पेलण्याचं सामर्थ्य देणारी , रोज नवी भासणारी आणि नित्य नवा आनंद देणारी , कोकणातल्या आमच्या घरातली पहाट..

हेमा वेलणकर.