पूर्वी म्हटलं जायचं,
"पोटासाठी भटकत जरी दूरदेशी फिरेन.....
मी राजाच्या सदनी अथवा घोर रानी वसेन..... "
" सध्या सुखाच्या कल्पना बदलल्यात....... व ह्या पोटाची भूक जरा जास्तच लोकांना दूरदेशी जायला भाग पाडतेय. माझाही एक मुलगा देशात व एक परदेशात आहे. (अमेरिकेत) पण एकटेपणाचा प्रश्न फारसा जाणवत नाही. याला कारणे दोन...... मुलांशी फोन, चेट, ई-मेल, वेब केमेरा...... या द्वारे सातत्याने जवळ जवळ रोजच संपर्कात असल्याने तसे दूरपण व एकटेपण जाणवत नाही...... मुलगा व सून दोघेही या सर्वासाठी भरपूर वेळ देतात...... इंटरनेटचा पुरेपूर उपयोग करून घेऊन आम्ही यामध्ये भावनिक स्थैर्य मिळवले आहे. अगदी छोट्या बाळाच्या बाळलीलांचाही वेबकेम द्वारे आनंद आम्ही घेतो. जमतील तशा आमच्या तिकडे जाऊन भेटी व जमेल तसे त्यांचे भारतात येणे...... हेही ओघाने होतेच.
सुख मानण्याचा भाग असतो हा विचार मनांत ठसवताना आजूबाजूला भारतात राहणा-या परंतु पालकांबरोबर न राहणा-या मुलांची संख्या इतकी प्रचंड दिसते......., तसेच घरात राहूनही शारीरिक द्दॄष्ट्या जवळ पण मनाने दूरच असल्याची उदाहरणेही खूप दिसून येतात. सूख नक्कीच मानण्यावर आहे...... अत्यंत गर्दितही एकटे वाटू शकते...... व मन कशा ना कशात गुंतून ठेवले असेल तर एकटेपणातही आनंदी मार्ग निघू शकतो. भावनिक स्थैर्याचा प्रश्न त्यामुळे आम्हाला कधी जाणवलाच नाही. या निमित्ताने एक अनुभव आवर्जून सांगावा वाटतो.......
अमेरिकेचा वास्तव्यामध्ये चार वर्षाच्या नातवाला गोष्ट सांगणे ही माझ्या दॄष्टीने करमणुकीची तसंच आव्हानात्मक गोष्ट होती. आव्हानात्मक अशासाठी.... गोष्ट सांगताना मराठी अवघड शब्दांच्या अर्थाचे इंग्रजी शब्द त्याला सांगावे लागायचे... अन् माझा काही "फाड्फाड इंग्लीश" चा कोर्स झाला नव्हता नं..... पण त्या निमित्ताने लहानपणी ऍकलेल्या गोष्टीची उजळणी झाली........ या गोष्टीमधून झालेले संस्कारही जाणवले. माझा नातू 'जय्' व माझ्या सांगण्याच्या गोष्टीची सुरुवातही नेहमीप्रमाणेच "चिमणी-कावळ्याच्या" पुरातन काळापासून चालत आलेल्या गोष्टीपासून झाली. 'चिमणी म्हणजे चतुर शहाणी व कावळा म्हणजे मूर्ख' असं मनावर लहानपणी बिंबवलं गेलेलं..... मेण आणि शेण या दोन्ही गोष्टी नातवाला समजावण्याच्या फंदात मी न पडता मी त्याचे आधुनिकीकरण करून 'सेंड आणि मड' केले.... पण चिमणी जेव्हा "थांब माझ्या बाळाला अंघोळ घालू दे..... कपडे घालू दे..... जेवायला घालू दे.." अशी अनेक कारणे सांगून कावळ्याला काही दार उघडतच नाही हे ऍकून मात्र माझ्या नातवाला.... जयला..... कावळ्याची खूप दया आली..... अन् चिमणीचा खूप राग आला. (आम्हाला लहानपणी कसा काय आला नाही बुवा कुणास ठावूक?) "पण चिमणी कावळ्याला डोअर लवकर ओपन करत का नाही?" हा त्याचा वार्ंवार प्रश्न असायचा. शेवटी कावळ्याला कळावे...... "घर कसं बांधायचं...? पक्कं.... सँडचं....! यासाठी चिमणी कावळ्याला दार लवकर ओपन करत नाही" असं मी त्याला पटवण्याचा खूप प्रयत्न केला..... पण त्याला ते काही फारसं पटलं नाहीच. त्याचा आपला रोज तोच प्रश्न चालू असायचा..... आणि मग त्याच गोष्टीतली चिमणी मलाही लबाड वाटू लागली. खरंच तिने कावळ्याला दार उघडायला एव्हडा वेळ लावायला नको होता असं वाटू लागलं...... एका क्षणात माझ्या नातवाने लहानपणापासून माहित असलेल्या गोष्टीचा माझ्यावर 'कावळ्याविषयी मनांत प्रेम उत्पन्न करून' उलटा परिणाम करून टाकला.
.......आणि नकळत मला अमेरिकेत रहाताना प्रत्येक भारतीयाच्या मनांतही "चिमणे चिमणे दार उघड.... थांब माझ्या बाळाला......" हे द्वंद्वयुध्द्च चलू आहे असं जाणवून आले. शिकायला म्हणून अमेरिकेसारख्या परदेशात जायचं... मग त्यासाठी लागणारा प्रचंड खर्च.... मग निदान तो खर्च तरी वसूल करायला हवा म्हणून काही काळ तरी नोकरी..... नंतर हळूहळू या काळात तिकडच्या जीवनशैली... राहणीमानाची इतकी सवय होवून जाते की नंतर तशी जीवनशैली भारतात आल्यावरही उप्भोगायला मिळावी म्हणून 'इतका' पैसा... (डौलर्स) गाठीशी हवा म्हणून परत तेथील राहणे लांबणीवर.... डौलरची कमीकमी होत जाणारी किंमत.. मग हळूहळू तेथील ग्रीन कार्डचा मोह.... तेथील सिटिझनशिपचा मोह...... अन् मग ह्या काळात रोज मनांत "थांब माझ्या बाळाला..."चा जप अखंड चलूच..... आता 'हे झालं की नक्की भारतात परतायचं.....! आता 'ते झालं की नक्की भारतात परतायचं.....! आणि हळूहळू या नविन पीढीच्या पुढच्या पीढीला.... त्यांच्या मुलाबाळांना तिकडची इतकी सवय होते की बहुतेक मुले परत भारतात यायला तयारच होत नाहीत अशा वस्तुस्थितीला या परदेशी पालकांना सामोरं जावं लागतं. "थांब माझ्या बाळाला......"ची यादी काही संपतच नाही..... अन् परदेशाळलेली ही चिमणी काही या पालकरूपी कावळ्याच्या तळ्मळीला दाद काही देत नाही...... तान्ह्या बाळांचे किशोर होतात..... पण भारतात येण्यासाठी मनाची कवाडे मात्र काही ना काही कारणांनी बंदच ठेवली जातात.....! मात्र मनांत दूर राहून भारताविषयीचे प्रेम जरा जास्तच उफाळून येतं..... मग आपल्या देशात लोकसंख्या, गरीबी, स्वच्छता, अन् वाहतुकीच्या समस्यांची यादी भले किती मोठी का असेना......! (कधी कधी याच कारणांचा न येण्यासाठीही उपयोग केला जातो.......) आणि मनांत विचार आला...... परदेशात असो वा आपल्या देशात..... आयुष्य म्हणजे सर्वत्र सारखंच आहे... एकदा का लहानपण संपलं की वेगवेगळ्या कारणांनी जगण्याची कारणं बदलतात...... स्वतःसाठीचे आवडीचे जगणे "थांब माझ्या बाळाला...... नंतर हे करू...... ते करू....." करत त्याची यादी संपतच नाही... अन् बघता बघता जीवनाचा पैलतीर दिसू लागतो..... आणि लक्षात येते.... दुस-यांसाठी.... समाजात सन्मान मिळावा म्हणून..... जीवनातील वेगवेगळ्या भूमिका पार पाडता पाडता... वेगवेगळ्या इच्छाआकांक्षांचे समाधान करण्याच्या गदारोळात आपल्या मनासारखे जगायचे राहूनच गेले......! परदेशी मुले असलेल्या पालकांना हे राहून गेलेले जगायचे ..... जगण्यासाठी ...... आनंदाने जगून एकटेपणावर नक्कीच मात करता येइल. तसंच बाळाचे मोठे होणेही वेळेवरच जाणायला हवे..... पंख फुटल्यावर घ्यायची झेप बाळालाच ठरवू द्यावी...... त्यासाठी "ज्ञानचक्षूंची कवाडे" योग्य वेळीच उघडायला हवीत..... त्यासाठी चिमणीसारखा फार उशीर करून उपयोगी नाही...... नातवाला गोष्ट सांगता सांगता जीवनाचे हे महत्वाचे तत्वज्ञान या "चिमणी-कावळ्याच्या" गोष्टीतून उशीरा का होईना..... पण नव्याने मला उमगले...... हा विचार..... अनुभव...... परदेशी मुले असलेल्या पालकांना सांगावा वाटला म्हणून ह्या पत्रप्रपंच.......
सौ. कल्पना रमेश धर्माधिकारी, पुणे.